Tijdens het Jane Austen Festival van de internationale boekhandel Mayflower in Leiden mocht ik een paneldiscussie leiden over de vraag of het werk van de beroemde Engelse schrijfster Jane Austen (1775-1817) prachtliteratuur is of pulp. Het was een levendige discussie die ondanks het provocerende thema niet leidde tot woede of verwarring maar juist tot consensus.

De productie van hedendaagse liefdesromans is ontzaglijk. Je kunt ze in de boekhandel kopen maar ook bij kiosken en supermarkten. Ze hebben gigantische oplagen en kennen een enorme populariteit. Ze worden ook wel pulp genoemd en chicklit, luchtige, herkenbare en voorspelbare verhalen over en voor jonge vrouwen.

Bouquetreeks
Andere benamingen zijn Bouquetreeksboeken, Harlequinnetjes, doktersromans, damesromans, romance novels, keukenmeidenromans, strand- en vakantielectuur. De boeken kunnen titels hebben als ‘Sempre  amore’, ‘Onvergetelijke nacht’ en ‘Schaamteloos verleid’, maar er zijn ook veel minder spannende titels. Vaak staat op de cover een afbeelding van een vrouw. De romans gaan over liefde en persoonlijke groei en hebben een happy ending. Films en series met zulke verhalen heten romcoms.

Ingrediënten
Volgens Martin Scherstra, schrijver van Bouquetreeksboeken, zijn er een paar verplichte ingrediënten voor de plot. Er is een hooghartige knappe miljardair, vaak een Spanjaard, een Italiaan of een sjeik. Deze held is geen weerwoord gewend, maar vindt tegenstand van met name een vrouw wel intrigerend. Verder is er een vrouw, meestal ‘een sterke vrouw’ en blond. Die ergert zich aan zijn arrogantie. Na veel vijven en zessen vallen ze elkaar in de armen. 

Romantasy
Zo’n plot is trouwens ook doorgedrongen tot de genres young adult en romantic fantasy, vaak geschreven door jonge vrouwen uit de VS die ‘bestselling author’ heten en die op de recensiesite Goodreads worden opgehemeld. Dan komen er soms draken aan te pas in een vreemd universum buiten de tijd, maar er zijn wel een man en een vrouw die eerst elkaars ‘enemy’ zijn en uiteindelijk als ‘lovers’ samen in bed belanden.

Canon
Naast dit alles is er de zogenoemde hogere literatuur waarmee ik opgegroeid ben, zoals velen met mij. Denk daarbij aan gevestigde namen als Shakespeare en Goethe, Tolstoj en Flaubert, Multatuli en Gabriel García Marquez, maar een hedendaagse auteur als A.F.Th van der Heijden mag je er ook gerust bij rekenen. Zij behoren tot de literaire canon en staan als het ware aan de goede kant van de literatuurgeschiedenis.

Heilig
Ze zijn onschendbaar, en ze zijn heilig verklaard door de culturele elites, zeg maar: VPRO-leden en filmhuisbezoekers en lezers van The New Yorker, de NRC, de Volkskrant, de Groene Amsterdammer en de Parelduiker. Gewoonlijk kijken deze lezers neer op Bouquetreeks, pulp en chicklit.

Austen
Ook Jane Austen hoort tot de literaire canon van de wereldliteratuur. Maar is Jane Austen niet gewoon chicklit, liefdesromannetjes, pulp? Met haar romantische verhalen over een man en een vrouw die elkaar eerst niet zien zitten en na veel gedoe zich toch zodanig tot elkaar aangetrokken voelen dat ze hun leven met elkaar gaan delen. Zoetsappigheid troef. Veel mannen in mijn omgeving vinden het werk van Austen dan ook meisjeslectuur. “Ik heb medelijden met zulke mannen want die doen zichzelf ontzettend te kort”, zei panellid Coco Hoek in een vlammend betoog over de diepgang van de schrijfster en de leerzame en grappige inhoud van haar romans.

Darcy
Alles goed en wel, maar ‘Pride and Prejudice’ met de spannende interactie tussen Mr. Darcy en Elizabeth is een typisch voorbeeld van een pulpachtig verhaal. En ook ‘Sense and sensibility’, waarin alles draait om het aan de man komen van dochters. ‘Emma’ gaat over ene Harriet ‘who fell in love with three men in one year’. Verwikkelingen alom en ten slotte huwelijken. Van Harriet met Mr. Martin, van Jane met Mr. Churchill, van Emma met Mr. Knightley.

In ‘Persuasion’ word je duizelig van de onderlinge romantische betrekkingen. Met een opvallend knappe kapitein en een uitzonderlijk mooi en lief meisje (Anne Elliot). Zij had een aanzoek van de kapitein afgewezen, maar na zeven jaar sloeg alsnog de vlam in de pan en was er een gelukkig einde.

Domme meisjes
In zijn roman ‘Luchtplaats’ voert Herman Koch, inmiddels ook een gecanoniseerde schrijver, een leraar Engels op die het volgende zegt: “Mister Darcy uit Pride and Prejudice is de held van alle meisjes. Van domme meisjes vooral. Meisjes die liever meteen zouden trouwen omdat ze dan geen eindexamen meer hoeven te doen.” 

Bridget Jones
Sommige chicklit-schrijvers zeggen openlijk dat ze schatplichtig zijn aan Jane Austen. Zo zegt Helen Fielding, schrijfster van The diaries of Bridget Jones: “de plot heb ik gestolen van Pride and Prejudice van Jane Austen”. Jones is een prettig gestoorde en onzekere jonge vrouw die op jacht is naar een vent. Net als de vrouwen uit het werk van Jane Austen.

Achtbaan
Sympathiek is dat de schrijver Kees ’t Hart in ‘Pleidooi voor pulp’ een poging doet om het fenomeen liefdesroman te duiden. Hij haalt Leslie Wainger aan, die een handleiding schreef met de titel: ‘Writing a romance novel for dummies’. Haar instructies in het kort: de lezers moeten kunnen houden van de heldin en uiteindelijk ook van de held. Ze willen vooral ook de achtbaanachtige opwinding ervaren die hoort bij verliefd worden.

Bovenste plank
Na een levendige gedachtenwisseling kwamen de meer dan zestig aanwezigen tot de conclusie dat het helemaal niets uitmaakt welk etiket je plakt op het werk van Jane Austen. Austen werd 250 jaar geleden geboren maar ze wordt nog steeds gelezen. Grote groepen mensen genieten van haar romans en die romans zijn en worden verfilmd. Panellid en Jane Austen-kenner Wim Tigges vatte het zo samen: “natuurlijk is Jane Austen chicklit, maar wel chicklit van de bovenste plank.”

(Het Jane Austen Festival vond plaats op 16 november 2025.)

Mag ik even binnenkomen? Ben je bezig met je huiswerk? Kom je koffie drinken? Zit je nou alweer te gamen? Hoe heb je je wiskunde gemaakt? Mag ik even met je praten? Mag de muziek zachter? Ik heb een bloemetje voor je meegebracht om het goed te maken. Schiet op, we moeten om 11 uur op het stadhuis zijn. Mag ik je puntenslijper lenen?

Als ik de weifelend op de deur kloppende vrouw zie op een grafmonument op een Praagse begraafplaats, dan komen zulke teksten bij mij op. Is dat zondig of oneerbiedig? Ik denk het niet. De gedachte dat ik oneerbiedig bezig ben kan ik in ieder geval vrij gemakkelijk van mij afzetten. Overledenen leven immers voort in de hoofden van mensen – iets waaraan ook de levendigheid herinnert op Zuid-Amerikaanse begraafplaatsen op Allerzielen.

Familiegraf
Want denken aan zulke situaties bij dit graf lijkt mij menselijk. Het is een familiegraf. En terwijl er natuurlijk verdriet is om elk lid van de familie dat overleed, lijkt dit op een warm huiselijk tafereel. Alsof iedereen nog leeft en alles is zoals het was.

Sokken
Ik kan er trouwens nog wel wat teksten bij verzinnen. Lig je nou nog in bed? Heb je alweer te veel gedronken? Weet je dat je me daar echt veel verdriet mee doet? Je zou vanmorgen toch je kamer gaan opruimen? Ga je nu eindelijk een keer je haar wassen? Doe je straks zelf je vieze sokken in de was? Waarom belt dat meisje de laatste tijd zo vaak?  

Eekhoorn
Op deze begraafplaats is ook het graf van de voormalige president Vaclav Havel en zijn (eerste) vrouw Olga. Ook het graf van bijvoorbeeld Egon Erwin Kisch (1885-1948) is er, de Duitstalige razende reporter van Praag. Beroemd is zijn uitspraak van na de Tweede Wereldoorlog: “Praag is vol vrienden die niet meer leven.”

Cmunt

Zoals een eekhoorn springt over hun graven, zo springt hij over de graven van vele anderen. Van mensen met namen als Klim, Klatt, Skoda, Pour, Jadrny, Sixta, Dvorak, Mottl, Jankovic, Trojan, Sritter, Blaha, Svacina, Sandler, Heidler, Cmunt, Kollmann, Kuchta, Zak, Nechvatal, Maj, Svoboda, Ort, Vagner, Winterblum, Kubert, Tvrz, Vojta, Knizek, Stibitz, Nedela en Kurz. 

Menopper, Opperdoezer, Resonant, Nicola, Bintje, Bildtstar, Frieslander, Bonk. Het is of je een roman van Ferdinand Bordewijk binnenstapt, maar het zijn de aardappelsoorten die je kunt kopen bij het Aardappelpakhuis in Leiden. Deze karakteristieke zaak gaat echter begin volgend jaar dicht omdat de eigenaar, die eind zestig is, ermee stopt. Het pand wordt verbouwd tot woningen. Een aderlating voor de Leidse detailhandel.

Het is dit jaar dus de laatste keer dat Leidenaren voor het 3 Oktoberfeest aardappelen, peen en ui kunnen inslaan bij het Aardappelpakhuis. Het is er topdrukte vlak voor de jaarlijkse viering van de bevrijding van het Spaanse juk, want ze kopen er enorme hoeveelheden van. Die verwerken ze tot hutspot-met-klapstuk. Dit gerecht, dat Leiden rond deze tijd verorbert, herinnert aan het voedsel dat een vermagerde Leidse jongen in 1574 in het verlaten Spaanse kampement aantrof.

Haring

Leidens Ontzet is een groot feest in Leiden met optochten, kermis en onder meer optredens van beroemde Leidenaren als de komiek Jochem Myer en DJ Armin van Buuren. Er wordt ook haring-en-wittebrood uitgedeeld, ter herinnering aan het voedsel dat de Watergeuzen destijds voor de Leidse bevolking meebrachten.

Peen- en Uipad

De hutspot, al dan niet met de bij het Aardappelpakhuis gekochte aardappelen, hoort zo bij 3 oktober dat de straatnamencommissie een nieuwbouwwijk wilde sieren met namen als Haring en Wittebroodkade, Hutspotpad, Klapstukpad (suddervlees bij hutspot), Pastinaakpad (oorspronkelijk ingrediënt van hutspot) en Peen- en Uipad.

Kookboekinformatie
Daar was ook kritiek op. “Dat is kookboekinformatie die voorbijgaat aan de ware betekenis van het Ontzet van Leiden, de drang naar vrijheid en de traumatische hongersnood die ermee gepaard ging. Het reduceert Leidens Ontzet tot folklore”, zei historicus Robbert Jan Hageman, geboren en getogen Leidenaar en tot aan zijn pensionering werkzaam bij het Nationaal Archief.

Op de markt in een universiteitsstad stond ik bij de broodkraam naast een jonge vrouw. Ze sprak Engels met de bakker. Het bleek een studente te zijn van de universiteit ter plaatse. Waar kom je vandaan, vroeg ik geïnteresseerd. Ze kwam uit Spanje. Als ze voor langere tijd in Nederland was, dan was ze zeker wel Nederlands aan het leren? “Dat niet. Nederlands is veel te moeilijk”, was haar antwoord. 

Veel gesprekken met buitenlandse studenten en expats verlopen zo. Ze spreken ermee uit dat ze het niet de moeite waard vinden om te investeren in werkelijke toenadering tot de inheemse bevolking. Zelfs dank je wel of goedendag leren zeggen is vaak al te veel gevraagd. 

Kolonie
Alsof wij een kolonie van Amerika zijn. Probeer het in Duitsland of Frankrijk of Rusland of Zuid-Amerika in je hoofd te halen om als buitenlandse student de taal niet te spreken of dat niet op zijn minst te proberen en je bent feitelijk geëxcommuniceerd. Ik probeer altijd in ieder geval iets te leren van de taal van het land waar ik kom. Om respect te tonen en echt contact te krijgen met de mensen die ik ontmoet.

Grimmig
Dat Nederlands een moeilijke taal is beweren buitenlandse studenten dus vaak. Nee, Chinees, Portugees of Georgisch is -voor Nederlanders- zeker geen moeilijke taal, denk ik dan met grimmige spot.   

Excuus
Een ander ‘excuus’ is dat Nederlandse universiteiten en hogescholen hele Engelstalige opleidingen aanbieden en dat de voertaal in bedrijven met veel expats Engels is. Nederlanders spreken allemaal Engels, is het idee. Die zijn er inderdaad altijd als de kippen bij om een verdwaalde buitenlander in het Engels de weg te wijzen.

Buttons
Om dat excuus weg te nemen is taalinstituut Direct Dutch in Den Haag een campagne begonnen met de slogan ‘Spreek Nederlands met mij!’. Het biedt buttons aan met die oproep die je op je borst kunt spelden. Er zijn er al veertigduizend verspreid. Dragers ervan merken dat de button effect heeft. Hun Nederlandse gesprekspartners merken dat ze serieus de intentie hebben om Nederlands te leren en beginnen Nederlands tegen hen te spreken.

Respect
Zo staan deze buitenlanders niet meer langs de zijlijn van de Nederlandse samenleving, beginnen ze zich er echt thuis te voelen en tonen ze respect jegens het land waar ze voor langere tijd wonen en profiteren van voorzieningen.

(Foto: Dr. Ruud Hisgen, directeur van Direct Dutch, behangen met de buttons die hij ter beschikking stelt aan buitenlanders in Nederland.)

Met zijn toneelstuk ‘Verstand schept lijden’ was hij een man-van-één-boek. Hij kwam ongelukkig aan zijn einde als diplomaat in Perzië. Zijn graf is in de Georgische hoofdstad Tbilisi. Daar vertelde iemand in de opera mij dat er in dat graf alleen een vinger van de Russische schrijver Aleksandr Gribojedov (1795-1829) ligt. De Georgische ambassadeur in Nederland wilde zijn vrouw wel vragen uit te zoeken hoe het precies zat.

“De pink van Gribojedovs linker hand en in het bijzonder het litteken erop hielp zijn lichaam identificeren nadat het door het janhagel in Perzië extreem was verminkt. Gribojedovs onthoofde lichaam (of wat daar van over was) werd in Tbilisi begraven bij het klooster van Sint David”, was het antwoord.

Gepeupel
Het verhaal gaat dat -en als ik jok dan jok ik in commissie- een Armeense eunuch en twee Armeense meisjes die uit een harem waren gevlucht en hun toevlucht hadden genomen tot de Russische ambassade waar Gribojedov werkte. Gribojedov wilde hen niet uitleveren: “Opgejut door de mullah’s bestormde het gepeupel het gebouw. Uiteindelijk werd zijn lichaam uit het raam gegooid. Een kebab-verkoper hakte het hoofd eraf en stelde het tentoon op zijn kraam terwijl de rest van het lichaam drie dagen lang werd toegetakeld”.

Poesjkin
In een verslag van zijn reis door de Kaukasus vertelt de Russische dichter Aleksandr Poesjkin (1799-1837) dat hij een kar was tegengekomen. Twee zwoegende ossen trokken hem tegen een helling omhoog. Een paar Georgiërs begeleidden deze kar en Poesjkin vroeg hen waar ze vandaan kwamen. Het bleek dat ze vanuit Teheran op weg waren naar Tbilisi met het lijk van Gribojedov. “Ik had niet gedacht dat ik onze Gribojedov nog een keer zou tegenkomen!”, schrijft Poesjkin droogjes.

(Foto: omslag van een uitgave van ‘Verstand schept lijden’ uit 1978. Gribojedov betekent trouwens ‘paddenstoeleneter’.)