Menopper, Opperdoezer, Resonant, Nicola, Bintje, Bildtstar, Frieslander, Bonk. Het is of je een roman van Ferdinand Bordewijk binnenstapt, maar het zijn de aardappelsoorten die je kunt kopen bij het Aardappelpakhuis in Leiden. Deze karakteristieke zaak gaat echter begin volgend jaar dicht omdat de eigenaar, die eind zestig is, ermee stopt. Het pand wordt verbouwd tot woningen. Een aderlating voor de Leidse detailhandel.

Het is dit jaar dus de laatste keer dat Leidenaren voor het 3 Oktoberfeest aardappelen, peen en ui kunnen inslaan bij het Aardappelpakhuis. Het is er topdrukte vlak voor de jaarlijkse viering van de bevrijding van het Spaanse juk, want ze kopen er enorme hoeveelheden van. Die verwerken ze tot hutspot-met-klapstuk. Dit gerecht, dat Leiden rond deze tijd verorbert, herinnert aan het voedsel dat een vermagerde Leidse jongen in 1574 in het verlaten Spaanse kampement aantrof.

Haring

Leidens Ontzet is een groot feest in Leiden met optochten, kermis en onder meer optredens van beroemde Leidenaren als de komiek Jochem Myer en DJ Armin van Buuren. Er wordt ook haring-en-wittebrood uitgedeeld, ter herinnering aan het voedsel dat de Watergeuzen destijds voor de Leidse bevolking meebrachten.

Peen- en Uipad

De hutspot, al dan niet met de bij het Aardappelpakhuis gekochte aardappelen, hoort zo bij 3 oktober dat de straatnamencommissie een nieuwbouwwijk wilde sieren met namen als Haring en Wittebroodkade, Hutspotpad, Klapstukpad (suddervlees bij hutspot), Pastinaakpad (oorspronkelijk ingrediënt van hutspot) en Peen- en Uipad.

Kookboekinformatie
Daar was ook kritiek op. “Dat is kookboekinformatie die voorbijgaat aan de ware betekenis van het Ontzet van Leiden, de drang naar vrijheid en de traumatische hongersnood die ermee gepaard ging. Het reduceert Leidens Ontzet tot folklore”, zei historicus Robbert Jan Hageman, geboren en getogen Leidenaar en tot aan zijn pensionering werkzaam bij het Nationaal Archief.

Op de markt in een universiteitsstad stond ik bij de broodkraam naast een jonge vrouw. Ze sprak Engels met de bakker. Het bleek een studente te zijn van de universiteit ter plaatse. Waar kom je vandaan, vroeg ik geïnteresseerd. Ze kwam uit Spanje. Als ze voor langere tijd in Nederland was, dan was ze zeker wel Nederlands aan het leren? “Dat niet. Nederlands is veel te moeilijk”, was haar antwoord. 

Veel gesprekken met buitenlandse studenten en expats verlopen zo. Ze spreken ermee uit dat ze het niet de moeite waard vinden om te investeren in werkelijke toenadering tot de inheemse bevolking. Zelfs dank je wel of goedendag leren zeggen is vaak al te veel gevraagd. 

Kolonie
Alsof wij een kolonie van Amerika zijn. Probeer het in Duitsland of Frankrijk of Rusland of Zuid-Amerika in je hoofd te halen om als buitenlandse student de taal niet te spreken of dat niet op zijn minst te proberen en je bent feitelijk geëxcommuniceerd. Ik probeer altijd in ieder geval iets te leren van de taal van het land waar ik kom. Om respect te tonen en echt contact te krijgen met de mensen die ik ontmoet.

Grimmig
Dat Nederlands een moeilijke taal is beweren buitenlandse studenten dus vaak. Nee, Chinees, Portugees of Georgisch is -voor Nederlanders- zeker geen moeilijke taal, denk ik dan met grimmige spot.   

Excuus
Een ander ‘excuus’ is dat Nederlandse universiteiten en hogescholen hele Engelstalige opleidingen aanbieden en dat de voertaal in bedrijven met veel expats Engels is. Nederlanders spreken allemaal Engels, is het idee. Die zijn er inderdaad altijd als de kippen bij om een verdwaalde buitenlander in het Engels de weg te wijzen.

Buttons
Om dat excuus weg te nemen is taalinstituut Direct Dutch in Den Haag een campagne begonnen met de slogan ‘Spreek Nederlands met mij!’. Het biedt buttons aan met die oproep die je op je borst kunt spelden. Er zijn er al veertigduizend verspreid. Dragers ervan merken dat de button effect heeft. Hun Nederlandse gesprekspartners merken dat ze serieus de intentie hebben om Nederlands te leren en beginnen Nederlands tegen hen te spreken.

Respect
Zo staan deze buitenlanders niet meer langs de zijlijn van de Nederlandse samenleving, beginnen ze zich er echt thuis te voelen en tonen ze respect jegens het land waar ze voor langere tijd wonen en profiteren van voorzieningen.

(Foto: Dr. Ruud Hisgen, directeur van Direct Dutch, behangen met de buttons die hij ter beschikking stelt aan buitenlanders in Nederland.)

Met zijn toneelstuk ‘Verstand schept lijden’ was hij een man-van-één-boek. Hij kwam ongelukkig aan zijn einde als diplomaat in Perzië. Zijn graf is in de Georgische hoofdstad Tbilisi. Daar vertelde iemand in de opera mij dat er in dat graf alleen een vinger van de Russische schrijver Aleksandr Gribojedov (1795-1829) ligt. De Georgische ambassadeur in Nederland wilde zijn vrouw wel vragen uit te zoeken hoe het precies zat.

“De pink van Gribojedovs linker hand en in het bijzonder het litteken erop hielp zijn lichaam identificeren nadat het door het janhagel in Perzië extreem was verminkt. Gribojedovs onthoofde lichaam (of wat daar van over was) werd in Tbilisi begraven bij het klooster van Sint David”, was het antwoord.

Gepeupel
Het verhaal gaat dat -en als ik jok dan jok ik in commissie- een Armeense eunuch en twee Armeense meisjes die uit een harem waren gevlucht en hun toevlucht hadden genomen tot de Russische ambassade waar Gribojedov werkte. Gribojedov wilde hen niet uitleveren: “Opgejut door de mullah’s bestormde het gepeupel het gebouw. Uiteindelijk werd zijn lichaam uit het raam gegooid. Een kebab-verkoper hakte het hoofd eraf en stelde het tentoon op zijn kraam terwijl de rest van het lichaam drie dagen lang werd toegetakeld”.

Poesjkin
In een verslag van zijn reis door de Kaukasus vertelt de Russische dichter Aleksandr Poesjkin (1799-1837) dat hij een kar was tegengekomen. Twee zwoegende ossen trokken hem tegen een helling omhoog. Een paar Georgiërs begeleidden deze kar en Poesjkin vroeg hen waar ze vandaan kwamen. Het bleek dat ze vanuit Teheran op weg waren naar Tbilisi met het lijk van Gribojedov. “Ik had niet gedacht dat ik onze Gribojedov nog een keer zou tegenkomen!”, schrijft Poesjkin droogjes.

(Foto: omslag van een uitgave van ‘Verstand schept lijden’ uit 1978. Gribojedov betekent trouwens ‘paddenstoeleneter’.)

‘Peter en de wolf’ van Sergej Prokofjev staat op zondag 31 augustus 2025 op de voorgrond bij Mayflower Bookshop in Leiden. Om 16 uur die dag geef ik een lezing over dit muzikale sprookje, dat voor velen een eerste kennismaking met muziek heeft betekend.

De dierlijke en de menselijke personages worden vertegenwoordigd door muziekinstrumenten. Zo is het vogeltje een fluit en de grootvader een fagot. De titel van de lezing is: ‘De eend die kwaakte in de wolvenbuik’. De aandacht voor een gulzige wolf is actueel. Momenteel lijdt het wandeltoerisme onder de angst voor wolven die in onze natuur huishouden.

Educatief
De Russische componist Prokofjev (1891-1953) schreef het stuk in opdracht. Het had een educatief doel. In 1936 ging het in Moskou in première, in een tijd waarin Rusland onder het strenge bewind van Stalin stond. Die vond dat kunst de communistische ideologie moest ondersteunen en uitdragen.

Ramses Shaffy
Er bestaan diverse opnamen van ‘Peter en de wolf’ met beroemdheden als verteller, zoals Sean Connery, Bill Clinton en David Bowie. Bekend in Nederland zijn de versies met Paul de Leeuw en Ramses Shaffy.

De zesde
Deze lezing is de zesde in de serie Children’s Classics. Daarin kwamen onder meer ‘Pinocchio’ van Carlo Collodi, ‘Winnie-the-Pooh’ van A.A. Milne en het rebelse werk van Annie M.G. Schmidt aan bod.

Locatie
De internationale boekhandel Mayflower Bookshop is gevestigd op Breestraat 70 in Leiden. De lezing is in het Nederlands en de toegang is kosteloos.

Met enige overdrijving zou je kunnen zeggen dat Karl Marx een grote fout heeft gemaakt. Hij veronderstelde namelijk dat het met de mens wel goed komt als zijn economische omstandigheden maar in orde zijn. Geef hem genoeg eten en fatsoenlijk onderdak en hij handelt volgens de gewenste maatschappelijke waarden, zo is de redenering.

Tal van praktijkvoorbeelden en communistische systemen laten echter zien dat de mens bij gunstige economische omstandigheden juist nog meer wil. Ook zijn er bedrijven in welvarende landen zoals Nederland die de regels overtreden of bijbuigen om meer winst te maken.

Kwaad
Daarom is er toezicht nodig en bestaan er inspectiediensten. Die controleren of de veiligheid van werknemers is gewaarborgd. Of er sprake is van fraude. En: is ons voedsel wel veilig? Worden verboden niet genegeerd? Belasten productieprocessen het milieu niet ontoelaatbaar? Het gaat te ver om te beweren dat ‘de mens geneigd is tot alle kwaad’, maar er zijn nu eenmaal meer overtredingen te verwachten als er geen alerte waakhonden zijn.

Genot
Ondertoezichtstaanden heten ze, bedrijven en personen die door inspectiediensten worden gecontroleerd. Bij een inspectiedienst heb ik ook wel eens de term toezichtgenietenden horen bezigen. Wat voor masochist moet je zijn om je daar, als ondertoezichtstaande, lekker bij te voelen? 

Den Haag
Ik hoorde dat de meeste rijksinspectiediensten hun hoofdkwartier in Den Haag hebben en dat getwijfeld moet worden aan hun onafhankelijkheid. Ze zitten te dicht op ministers en staatssecretarissen die mogelijk andere belangen dienen dan veiligheid en ordelijkheid.

Werkgelegenheid
Een minister zou zomaar op het idee kunnen komen om een inspectiedienst af te remmen als die een bedrijf aanpakt dat de regels voor toegestane vervuiling overtreedt maar wel voor veel werkgelegenheid zorgt. 

Foto: Cerberus, gefotografeerd op een tentoonstelling over mythische wezens in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.