Niet gecategoriseerd

‘Beware of Greeks bearing gifts’ is de wijsheid die het Engels via Vergilius heeft overgehouden aan het houten paard dat de Grieken volgens Homerus cadeau deden aan Troje. Het paard zat vol Griekse soldaten, die de stad verwoestten om de mooie gekidnapte Helena terug te halen. Hierop baseerde Christopher Nolan enkele van de spectaculairste scènes uit zijn film The Odyssey.

Het is een kassucces, dat mensen massaal aanzet tot aankoop van het epos van de Griekse schrijver Homerus (ca 800 – 750 voor Chr.) in boekvorm. Op school lazen wij zijn Ilias en Odyssee onder leiding van onze leraar Grieks. Die heette Philip van der Pant en had -grappig genoeg- Herodotus als bijnaam. Soms zaten we al tijdens het eerste lesuur gebogen over Homerus, nadat wij bij de rozevingerige dageraad naar school waren gefietst. Een gelukkige zon begon door het raam van het klaslokaal naar binnen te vallen alsof hij het eiland Ithaka bescheen. 

Hindernissen

En op Ithaka zit Penelope, belaagd door opdringerige vrijers, bij een weefgetouw vurig te verlangen naar de terugkeer van haar man Odysseus, een van de Griekse helden die Troje hadden verslagen. Op zijn reis terug naar huis heeft hij als gevolg van goddelijke willekeur nog vele tegenslagen te verduren en hindernissen te overwinnen. Zoals een monsterlijke cycloop, onweerstaanbaar verleidelijk zingende Sirenen, Scylla en Charibdis en de tovenares Kirke. Een mooie vondst in de film is hoe Kirke de lichamen van Odysseus’ mannen kneedt en boetseert tot knorrende varkens.

Zeuren

Als je hebt kennisgemaakt met het originele werk van Homerus, dan valt er altijd wat te zeuren over een filmische weergave ervan. Waarom laat Nolan de door Homerus als blankarmig aangeduide Helena spelen door een zwarte actrice? Waarom is een van de mooiste stukken uit de Odyssee, namelijk de ontmoeting tussen een aangespoelde Odysseus en een beeldschone Nausikaä, weggelaten? Waarom heeft Nolan voor de grot van de cycloop geen grotere schapen gekozen? Dan hadden de Griekse mannen eronder kunnen hangen om uit de grot van de cycloop te ontsnappen, zoals bij Homerus.

Geweld

Er zijn mensen die de film niet willen gaan zien omdat hij zo gewelddadig zou zijn. Dat vind ik jammer. Want bevat de tekst van Homerus die wij op het gymnasium lazen impliciet niet evenveel geweld? Daar krijgt de cycloop ook een gloeiende staak in zijn oog. Ook daar sterven de mannen van Odysseus een akelige dood. En de belagers van Penelope worden daar ook afgeslacht. Het verschil zit hem er natuurlijk in dat de film in beeld en met geluid presenteert wat je bij het lezen alleen voor je geestesoog zag. 

Prada

Het is natuurlijk gek om Odysseus en Penelope Amerikaans te horen spreken in een Grieks aandoend landschap. Vervreemdend is dat die rollen worden gespeeld door de oplichter uit The Talented Mr. Ripley en de features-eindredacteur uit The Devil Wears Prada. Maar Matt Damon en Anne Hatheway spelen hun rollen geweldig! 

Hachelijk

Een vergelijking tussen een film en het literaire werk waarop hij is gebaseerd is altijd hachelijk. Het zijn gewoon twee verschillende ‘kunstproducten’ (getver). Maar het is uitstekend dat deze film een wereldberoemd epos dichterbij brengt voor een modern publiek. En dat ook nog eens op buitengewoon verdienstelijke wijze! Al met al dus een prima film, die ik zonder moeite de volle drie uur lang zonder gapen heb uitgezeten.

Foto: De Trojanen slepen het houten paard naar hun stad. Still uit The Odyssey, in dank aanvaard. Copyright: Universal Pictures.

In Praag demonstreert deze jonge verslaggever van de publieke omroep tegen een regeringsplan om de omroepbijdrage van de burgers af te schaffen en de omroep rechtstreeks te bekostigen uit het staatsbudget. Volgens hem en zijn collega’s bestaat de kans dat de regering zich dan ook inhoudelijk met de programma’s gaat bemoeien . 

Omdat er in het plan minder geld is gereserveerd voor de publieke omroep zijn veel medewerkers verder bezorgd om verschraling van het programma-aanbod en om het verdwijnen van werkgelegenheid. Op het karton dat hij bij zich heeft staat geschreven: ‘De onafhankelijkheid van de Tsjechische publieke radio en televisie is een pijler van de democratie’.

Invloed

In de EU bestaan zorgen om de neiging in sommige landen, zoals Slowakije, Hongarije en Roemenië, om meer invloed op de media uit te oefenen. Als schrikbeeld geldt onder meer Noord-Korea. Daar zijn de media volledig een verlengde van de staat. Andere schrikbeelden zijn Rusland en Iran. En in Oeganda was er onlangs een legerleider die verkondigde dat zijn land geen vrije pers nodig heeft.

Nederland 

Wat overigens wordt vergeten is dat Nederland de publieke omroepen ook financiert vanuit de rijksbegroting, met belastinggeld dus. Ze hebben overigens ook inkomsten uit reclame. Omroepen met leden profiteren verder nog van de verenigingsbudgetten. Toen ik werkte bij de NCRV, die dankzij de spaarzame protestants-christelijke achterban een goedgevulde spaarpot had, financierde deze omroep zelf bijvoorbeeld dure dramaseries.

Zwart kijken

De financiering van de publieke omroepen met belastinggeld in Nederland bestaat sinds 2000. Daarvoor waren er campagnes die opriepen om het ‘kijk- en luistergeld’ te betalen en werd er jacht gemaakt op ‘zwartkijkers’. Er hingen anders fikse boetes in de lucht.

Onafhankelijk 

Maar in Nederland zijn de publieke omroepen toch onafhankelijk en objectief en geen verlengde van de regering? Daarover verschillen de meningen. De Nederlandse Omroep Stichting (NOS), verantwoordelijk voor nieuwsvoorziening, krijgt geregeld te horen dat ze zich gedraagt als een staatsomroep en vooral een links regeringsgeluid laat horen. Zo zouden het NOS Journaal en aanpalende talkshows meer gepreoccupeerd zijn met woke standpunten en asielzoekers die in Ter Apel in het gras slapen dan met de zorgen van gemeenten en burgers over ongewenste immigratie. Ook is er kritiek op de omroepbezuinigingen en het laten verdwijnen van gewaardeerde programma’s, waardoor de pluriformiteit in gevaar zou kunnen komen.

Ongehoord
Aan de andere kant wordt Ongehoord Nederland met zijn zorgen over immigratie geregeld weggezet als extreemrechts. In de Tweede Kamer is er zelfs een beweging om deze omroep uit het bestel te bannen, omdat hij zich journalistiek gesproken niet passend zou gedragen voor een medium dat met belastinggeld wordt gefinancierd.

Robuust
Het is overigens amper na te gaan of publieke omroepen zelfcensuur plegen en de politiek niet kritisch genoeg volgen. Feit is dat Nederland een Mediawet heeft die voorwaarden stelt aan het radio- en televisie-aanbod. Het Commissariaat voor de Media (wat een vreselijke stalinistische benaming overigens!) houdt toezicht op de media en zegt zich in te zetten voor een ‘robuuste’ nieuwsvoorziening.

Betrouwbaar

“Een goed functionerende democratie heeft een sterke nieuwsvoorziening nodig”, zo zegt het Commissariaat. “Mensen moeten zich kunnen informeren met betrouwbaar, onafhankelijk en gevarieerd nieuws. Dat is een voorwaarde om meningen te vormen, machtsuitoefening te kunnen volgen en deel te nemen aan het maatschappelijk debat.”

Breed maatschappelijk beeld 

Het oordeel of de publieke omroepen in Nederland onafhankelijk en objectief zijn, laat ik graag aan anderen over. In ieder geval zijn er ook commerciële zenders die geen staatsgeld krijgen en mogelijk wat vrijer in de wedstrijd zitten. Neem een talkshow als Vandaag Inside/De Oranjezomer van SBS6. Die wordt vaak ordinair genoemd maar kent in ieder geval weinig remmingen om in te spelen op wat onder het Nederlandse volk leeft.

Zappen
Je zou kunnen stellen dat de combinatie van publieke omroepen en commerciële zenders een breed maatschappelijk beeld geeft van wat er in de wereld gebeurt. Maar dan moet je wel de moeite nemen om veel te zappen en aan de knop van het radiotoestel te draaien. Ter controle moet je dan ook nog dagbladen, tijdschriften en de Nederlandse en de internationale nieuwssites volgen. Al met al een dagtaak waar je maar zin in moet hebben.

Tsjechië

Hoe het verder gaat met de omroepplannen in Tsjechië? De regering heeft laten weten dat het parlementaire debat daarover na de zomervakantie wordt hervat. 

In een winkelgalerij ligt bij wijze van attractie een levende krokodil. Het dier slokt een bezoeker op en ze willen het dier opensnijden, maar de bezoeker wil dat niet. Hij wil in de krokodil blijven zitten om eindelijk eens het middelpunt van belangstelling te zijn en vanuit het dier de mensheid zijn wijsheden mee te delen. 

Daarover gaat het verhaal ‘De krokodil’ van Fjodor Dostojevski (1821-1881). Deze schrijver behoort niet tot de lachebekjes van de Russische literatuur. Denk aan zijn romans ‘Misdaad en straf’ (moord, moeilijke gesprekken, strafkamp), ‘De gebroeders Karamazov (ruzies, nog meer moeilijke gesprekken, moord) en ‘Aantekeningen uit het dodenhuis’ (de ellende van veroordeelden in een bagno). 

Humor 

Maar in dit verhaal laat hij zich van zijn humoristische kant zien door een absurdistische situatie te beschrijven, zoals de door hem bewonderde Nikolaj Gogol in 1836 had gedaan met ‘De neus’. In dat verhaal verdwijnt een neus van het gezicht van een zelfingenomen ambtenaar en het lichaamsdeel gaat een eigen leven leiden. Zo wordt het gesignaleerd als het uit een koets stapt en gekleed is in het uniform van een staatsraad, een hogere rang dan die van zijn eigenaar.

Duitser

De krokodil heeft het belachelijke koosnaampje Karlchen. De exploitant van het dier is een Duitser. Wat Dostojevski graag deed was Duitsers en joden bespotten door hun manier van spreken na te doen. “Niemand kan mijn eigen krokodil kaufen”, zegt hij. “Ik sol geen miljoen taler inkassieren foor de krokodil. Ik heb heden honderddertig taler inkassiert van het publikum, en morgen inkassier ik tienduizend taler, en later inkassier ik iederen dag honderdduizend taler. Ik wil niet verkaufen.”     

Medelijden

‘De krokodil’ zou mogelijk een satire zijn op maatschappelijke kwesties in Rusland. Dat kan zo zijn, maar bij het lezen van ‘De krokodil’ werd ik gek genoeg vooral bevangen door medelijden met het beest, dat in eenzaamheid in een miniem plasje water geacht werd het winkelend publiek te vermaken. Het paste in de toenmalige trend om wilde dieren uit verre landen te halen en ermee te pronken. 

Rilke

Het lot van de krokodil is net zo schrijnend als dat van het dier in een gedicht van Rainer Maria Rilke uit 1902/1903. Dat gaat over een panter in een Parijse dierentuin die in een te kleine kooi gek wordt. Lees en huiver: ‘Sein Blick ist vom Vorübergehn der Stäbe / so müd geworden, daß er nichts mehr hält. /  Ihm ist, als ob es tausend Stäbe gäbe / und hinter tausend Stäben keine Welt.’ 

LEZING
Op zondag 30 augustus 2026 geef ik een lezing over ‘Misdaad en straf’ van Fjodor Dostojevski bij Mayflower Bookshop, Breestraat 70 in Leiden. Aanvang: 16.00 uur. Mijn lezing is onderdeel van een cyclus van de boekwinkel over beroemde misdaadliteratuur.

Het citaat in bovenstaande blogpost is afkomstig uit de vertaling van ‘De krokodil’ door Madeleine Mes, opgenomen in Deel 4 van de Verzamelde Werken van F.M. Dostojevski. Uitgeverij: Van Oorschot, 2022. De foto van de krokodil is gemaakt op een tentoonstelling van kindertekeningen in Praag.

Bij mooi zomerweer blijkt de helft van Nederland een boot te bezitten. Afgezien van wat cabriolet-eigenaren bestaat de rest van de bevolking uit losers. Dat zijn voetgangers, fietsers en gewone automobilisten die naar hun werk of naar een afspraak moeten. Zij staan te balen voor bruggen die voor plezierboten worden opgehaald. Overdrijf je niet een beetje, zegt een stemmetje, maak je toch niet zo druk!

Om de haverklap staat er een brug omhoog. “Tussen negen uur en half twaalf vanochtend hebben we de brug al 22 keer opengezet zodat het scheepsverkeer erdoorheen kan”, vertelt de brugwachter bij wie ik verhaal ga halen. Hij zit in een kantoor vanwaar hij, met zicht op grote schermen, vijf bruggen op afstand kan bedienen. Wie uit leedvermaak hoopt dat een jacht in botsing komt met een brug, komt bedrogen uit. “Wij doen de brug altijd op tijd omhoog. Dat is een kwestie van ervaring”, zegt hij. 

Relativeren
“Het komt voor dat ik op een dag een paar keer voor een brug sta te koekeloeren, heel irritant”, zegt een wachtende mede-fietser. Een ander relativeert het ongemak. “Kom op”, zegt hij. “Er is veel verkeer en we wonen in Nederland. Hier kruisen straten en water elkaar nu eenmaal op veel plaatsen, dus vooral als het mooi weer is, dan heb je dit.”

Inbinden
Wie zich staat op te winden voor een slagboom bij een brug, moet volgens de laatste dus maar inbinden. Het gebruikelijke advies dat wijze mensen daarbij geven is: maak je niet druk om dingen waar je toch geen invloed op hebt. Of dat nou het betrekkelijke kleine leed van een open brug is of het toenemend aantal buitenlanders in Nederland dat niet de moeite neemt om Nederlands te leren of de structurele verrommeling van de natuur door steeds meer bebouwing en steeds meer wegen voor steeds meer auto’s of zoiets verschrikkelijks als een oorlog in Oekraïne of het Midden-Oosten.

Grote en kleine dingen
George Groot (1942-2024) van cabaretgroep Don Quishocking vertelde over de ideale taakverdeling tussen hem en zijn vrouw. “Mijn vrouw houdt zich bezig met de kleine dingen en ik met de grote”, zo zei hij. “Mijn vrouw zegt hoe het moet met het huishouden en met de opvoeding van de kinderen, en ik zeg hoe het moet in Vietnam en in het Midden-Oosten.”

Treuzelen en niksen
Je niet opwinden over dingen waar je toch geen invloed op hebt is makkelijker gezegd dan gedaan. Er zijn wel hulpboeken voor. Zo leert het Stoïcisme een mens wel om een beetje stoïcijns te worden: feit is dat ik rustig word van het lezen van de geschriften van de Romeinse keizer-filosoof Marcus Aurelius. Verder bieden soms alleen al relativerende titels van boeken soelaas, zoals  ‘Pleidooi voor treuzelen’ van Peter Delpeut en ‘Niksen’ van Olga Mecking, over de kunst van het nietsdoen. “Niksen is geen luxe maar een noodzaak. Het geeft je namelijk tools om beter met je dagelijkse uitdagingen om te gaan”, aldus de aanbeveling.

Moeder
Zelf word ik, even terug bij die omhoog gehesen brug, vooral kalm als ik denk aan het beroemde sonnet van Martinus Nijhoff. De dichter staat bij Zaltbommel naar de brug over de Waal te kijken en hoort een stem: “Het was een vrouw. Het schip dat zij bevoer / kwam langzaam stroomaf door de brug gevaren. / Zij was alleen aan dek, zij stond bij ’t roer, / en wat zij zong hoorde ik dat psalmen waren. / O, dacht ik, o, dat daar mijn moeder voer. / Prijs God, zong zij, Zijn hand zal u bewaren.”

In de Britse film ‘Brassed Off’ uit 1996 speelt de brassband van een Britse kolenmijn Rodrigo’s Concierto de Aranjuez met een adembenemende inbreng van een flugelhorn. Een van de blazers verstaat dat ‘Aranjuez’ niet goed. “Orange juice voor jou”, zegt dirigent Danny, gespeeld door Pete Postlethwaite. “We spelen nu Rodrigo’s Concierto de … Orange juice”. 

Het is onder de dreiging van de sluiting van de mijn dat de brassband repeteert. De beelden van die repetitie en beelden van in nette pakken vergaderende bazen wisselen elkaar af. Dat doet denken aan ‘The godfather’, waarin beurtelings serene scenes van een doopplechtigheid en bloedige moordpartijen te zien zijn.

Klassiek

De dreiging van een bedrijfssluiting is er ook in de Franse film ‘En fanfare’ uit 2024, waarin een klassiek dirigent een fabrieksfanfare naar een hoger muzikaal niveau tilt. In de film ‘Fanfare’ van Bert Haanstra uit 1958 is er een andere dreiging, namelijk de ruzie tussen twee rivaliserende groepen muzikanten. 

Lieder

Natuurlijk vallen er soms slagschaduwen over het plezier van musicerenden bij harmonieën, fanfares, brassbands en dweilorkesten. Bijvoorbeeld ook door actiegroepen en gemeentelijke politici met te veel tijd die vinden dat een blaaskapel die louter uit mannen bestaat nodig ook vrouwen moet toelaten. Subsidie is daarbij het chantagemiddel om deze keuzevrijheid te beknotten. Overigens zijn de meeste blaaskapellen al divers en inclusief, zoals dat heet.

Samenwerking
Ook is er wel intern gedoe zoals binnen elke willekeurige verzameling mensen. Maar wie zich met muziek bezighoudt is vaak gericht op bij elkaar passende klanken en dus op samenwerking. Wie met muziek bezig is, kan niet echt slecht zijn. “Wo man singet, laß dich ruhig nieder, / Ohne Furcht, was man im Lande glaubt; / Wo man singet wird kein Mensch beraubt: / Bösewichter haben keine Lieder”, aldus de dichter Johann Gottfried Seume (1763–1810).

Tambour

Het meest opwekkend van alle bands zijn wel de marchingbands, bands dus die, onder leiding van een tambour-maître, met blazers en een grote trom en andere trommels lopend deelnemen aan taptoes en dorpsfeesten. Er hangt blijdschap in de straat als zo’n band voorbij komt en je gaat vanzelf meemarcheren. Het is niet voor niets dat legers muziekkorpsen hadden en hebben. 

In de verte is de band al te horen, de muziek zwelt aan en later sterft die weer weg. En is het tussen twee stilten even luid geweest.