In een winkelgalerij ligt bij wijze van attractie een levende krokodil. Het dier slokt een bezoeker op en ze willen het dier opensnijden, maar de bezoeker wil dat niet. Hij wil in de krokodil blijven zitten om eindelijk eens het middelpunt van belangstelling te zijn en vanuit het dier de mensheid zijn wijsheden mee te delen.
Daarover gaat het verhaal ‘De krokodil’ van Fjodor Dostojevski (1821-1881). Deze schrijver behoort niet tot de lachebekjes van de Russische literatuur. Denk aan zijn romans ‘Misdaad en straf’ (moord, moeilijke gesprekken, strafkamp), ‘De gebroeders Karamazov (ruzies, nog meer moeilijke gesprekken, moord) en ‘Aantekeningen uit het dodenhuis’ (de ellende van veroordeelden in een bagno).
Humor
Maar in dit verhaal laat hij zich van zijn humoristische kant zien door een absurdistische situatie te beschrijven, zoals de door hem bewonderde Nikolaj Gogol in 1836 had gedaan met ‘De neus’. In dat verhaal verdwijnt een neus van het gezicht van een zelfingenomen ambtenaar en het lichaamsdeel gaat een eigen leven leiden. Zo wordt het gesignaleerd als het uit een koets stapt en gekleed is in het uniform van een staatsraad, een hogere rang dan die van zijn eigenaar.
Duitser
De krokodil heeft het belachelijke koosnaampje Karlchen. De exploitant van het dier is een Duitser. Wat Dostojevski graag deed was Duitsers en joden bespotten door hun manier van spreken na te doen. “Niemand kan mijn eigen krokodil kaufen”, zegt hij. “Ik sol geen miljoen taler inkassieren foor de krokodil. Ik heb heden honderddertig taler inkassiert van het publikum, en morgen inkassier ik tienduizend taler, en later inkassier ik iederen dag honderdduizend taler. Ik wil niet verkaufen.”
Medelijden
‘De krokodil’ zou mogelijk een satire zijn op maatschappelijke kwesties in Rusland. Dat kan zo zijn, maar bij het lezen van ‘De krokodil’ werd ik gek genoeg vooral bevangen door medelijden met het beest, dat in eenzaamheid in een miniem plasje water geacht werd het winkelend publiek te vermaken. Het paste in de toenmalige trend om wilde dieren uit verre landen te halen en ermee te pronken.
Rilke
Het lot van de krokodil is net zo schrijnend als dat van het dier in een gedicht van Rainer Maria Rilke uit 1902/1903. Dat gaat over een panter in een Parijse dierentuin die in een te kleine kooi gek wordt. Lees en huiver: ‘Sein Blick ist vom Vorübergehn der Stäbe / so müd geworden, daß er nichts mehr hält. / Ihm ist, als ob es tausend Stäbe gäbe / und hinter tausend Stäben keine Welt.’
LEZING
Op zondag 30 augustus 2026 geef ik een lezing over ‘Misdaad en straf’ van Fjodor Dostojevski bij Mayflower Bookshop, Breestraat 70 in Leiden. Aanvang: 16.00 uur. Mijn lezing is onderdeel van een cyclus van de boekwinkel over beroemde misdaadliteratuur.
Het citaat in bovenstaande blogpost is afkomstig uit de vertaling van ‘De krokodil’ door Madeleine Mes, opgenomen in Deel 4 van de Verzamelde Werken van F.M. Dostojevski. Uitgeverij: Van Oorschot, 2022. De foto van de krokodil is gemaakt op een tentoonstelling van kindertekeningen in Praag.