In ‘Misdaad en straf’ van Fjodor Dostojevski berooft en vermoordt een getalenteerde student een rijke woekeraarster omdat zij volgens hem geen enkele waarde voor de samenleving heeft. Bij Mayflower Bookshop in Leiden gaf ik een lezing over deze roman uit 1866.
Het boek is geen whodunnit oftewel een ‘wie heeft het gedaan-detective’. Wie de moord heeft gepleegd, is meteen al duidelijk. De aantrekkingskracht van de roman zit vooral in het fascinerende kat-en-muisspel tussen de dader en de politie en in de psychologische uitwerking van de personages. Verder zijn er heftige liefdesverwikkelingen en is er aandacht voor de erbarmelijke omstandigheden in het Rusland van toen.
Strafkamp
De moordenaar in ‘Misdaad en straf’ moet boeten in een strafkamp. Zelf moest Dostojevski (1821-1881) ook naar een kamp: omdat hij lid was van een discussieclub die kritisch stond tegenover de tsaar. Daar gaat zijn ‘Aantekeningen uit het dodenhuis’ over. De schrijver is ook bekend van de romans ‘De idioot’ en ‘De gebroeders Karamazov’.
‘Misdaad en straf’ was het eerste Russische boek dat ik las, op mijn zestiende. Het opende voor mij de deur naar de betoverende Russische literatuur van de negentiende eeuw. Dostojevski behoort niet tot de lachebekjes van die literatuur, al lukte het mij wel om voor Maatstaf een artikel over humor in zijn werk vol te krijgen. Een humoristisch verhaal in de trant van Nikolaj Gogol is ‘De krokodil’.
Bijl
Om de sfeer van ‘Misdaad en straf’ aanschouwelijk te maken vertoonde ik een stuk uit de gelijknamige Russische film uit 1969 van Ljev Koelidzjanov. En om precies te zijn het stuk waarin Raskolnikov in de kroeg kennismaakt met Semion Marmeladov, die onder luid zelfbeklag en met schuldgevoel het geld verdrinkt dat zijn dochter Sonja als prostituee verdient. Even later slaat Raskolnikov de woekeraarster met een bijl dood.
Crime-cyclus
Mijn lezing was onderdeel van een cyclus over misdaadliteratuur die Mayflower Bookshop in 2026 organiseert. Zo waren er al lezingen over ‘To kill a mockingbird’ van Harper Lee en over misdaad in het werk van Charles Dickens. In september zijn de Maigret-boeken van Georges Simenon aan de beurt.
(Foto: Mayflower Bookshop.)