Louis Smit

Ach jongen, er zijn meer vrouwen dan kerken. Dat is wat menig vader of vriend tegen een jongeman zei als zijn meisje de verkering had uitgemaakt. Er klopt natuurlijk helemaal niets van die uitspraak, al waren er een jaar of zeventig geleden wel vele, vele duizenden kerken. Maar het klonk wel aardig, net als ‘geen handvol maar een land vol’, ook zo’n wanhopige poging om een verliefde te troosten.

Van die vele duizenden kerken zijn er een heleboel gesloopt of omgebouwd voor een andere bestemming. Ik las dat Nederland momenteel 7.000 kerkgebouwen heeft, waarvan er 4.000 nog in gebruik zijn als godshuis van protestanten en rooms-katholieken.

Vondelkerk
De rest heeft dus geen godsdienstige functie meer. Net als de Vondelkerk in Amsterdam, die in de nieuwjaarsnacht van 2025 op 2026 in brand vloog. Van 1880 tot 1977 was hij nog in gebruik als de R.K. Kerk van het Heilig Hart van Jezus. Nationaal bekend door de geruchtmakende televisie-uitzending op 23 oktober 1969 van de huldiging van de schrijver Gerard Reve ter gelegenheid van de toekenning van de P.C. Hooftprijs.

Minder kerkgang
In het landschap is een kerk altijd een aardig gezicht. Zonde als ze verdwijnen. Maar het is duur om een kerkgebouw in stand te houden, helemaal bij de voortschrijdende afname van het aantal kerkgangers. Vandaar ook dat ze vaak voor iets anders worden gebruikt. Ze doen dienst als concertzaal of bibliotheek of er komen kantoren of woningen in. Soms zie je dat mensen gewoon een hele kerk kopen om erin te gaan wonen.

Graven
Het gebruik van een monumentaal kerkgebouw als zalencentrum of concertzaal mag rationeel zijn. Het stuit mij daarentegen wel tegen de borst als deelnemers aan een bedrijfsfeest of een andere manifestatie soms letterlijk op de graven dansen. Op de graven dus van de mensen die eeuwen geleden niet buiten de kerk maar binnenin werden begraven.

Klok kijken
Ik groeide op in een protestants-christelijk milieu toen de verzuiling nog hoogtij vierde. Natuurlijk hadden we thuis een klok op de schoorsteenmantel, maar ik leerde liever klok kijken op de fiere rooms-katholieke kerk die door het raam zichtbaar was. Noem het een vroege uiting van oecumenisch denken.

Ik ben niet de enige die tegen Kerstmis ‘De avonden’ van Gerard Reve ter hand neemt. Veel mensen herlezen deze roman uit 1947 traditiegetrouw tussen 22 december en Oudejaarsdag. Dat is ook de periode van het jaar waarin het boek speelt.

Als adolescent kwam ik meteen in de ban van de roman toen ik de eerste zin las. Het is een monumentale zin die, hoe simpel ook, verwachtingen wekt. Hij kan zich in mijn ogen meten met de eerste zin van ‘Anna Karenina’ van Lev Tolstoj en de eerste zin van ‘Honderd jaar eenzaamheid’ van Gabriel García Marquez. 

Donker
Dit is hem: “Het was nog donker, toen in de vroege morgen van de tweeëntwintigste december 1946 in onze stad, op de eerste verdieping van het huis Schilderskade 66, de held van deze geschiedenis, Frits van Egters, ontwaakte.”

Burgerlijk
‘De avonden’ is een in schemering gehuld boek. Het registreert minutieus alledaagse gebeurtenissen in het leven van Frits van Egters in de laatste dagen van het jaar. Hij woont met zijn ouders in een burgerlijk woninkje, ouders die hem niet begrijpen. Intrigerend zijn zijn bizarre gedachten en invallen. Ronduit afstandelijk is de relatie met zijn broer, Joop, voor wie Gerards ‘geleerde broer’ Karel van het Reve model stond, de latere hoogleraar Slavische taal- en letterkunde in Leiden.

Galerie
Reve’s toenmalige levenspartners runnen de galerie ‘Teigetje&Woelrat’ in Amsterdam met mode, textielkunst en Reviaanse merchandise. Teigetje en Woelrat zijn de koosnamen die Reve hun gaf in zijn boeken. Gerard Reve, die in 2006 overleed, werd op 14 december 1923 geboren. De galerie staat elk jaar stil bij zijn geboortedag.

Sjaal
“Om deze bijzondere dag meer gewicht te geven lanceren wij vandaag de vijfde editie van de door ons eigenhandig gemaakte Teigetje&Woelrat – De Avondensjaal”, aldus de galeriehouders. Op de sjaal staat een tekst: “Het is gezien, het is niet onopgemerkt gebleven.” En dat is dan weer het slot van ‘De avonden’.

Winkel
Onlangs had ik even mailcontact met Teigetje en Woelrat. Die schreven: “Tot slot een tip: Bestel zelf zo’n T&W-sjaal, want om met Gerard te spreken: ‘We hebben een winkel. En de kachel moet branden, de schoorsteen moet roken: brood op de plank! Voor niets gaat de zon op!’”

Wasmachines
Volgens Gerard Reve moet een kunstenaar ook proberen zakenman te zijn. “Je hebt een winkel en als je niet behoorlijk schreeuwt, dan blijven je wasmachines op magazijn staan”, zo luidde zijn motto.

Laat mij in dit kleine hoekje van het internet dan maar een beetje schreeuwen en reclame maken voor de ‘Teigetje&Woelrat– De Avondensjaal’. Bestel dat ding!

(Foto: De stand van de galerie ‘Teigetje&Woelrat’ op de KunstRAI in april 2025.)

Als het bij het wakker worden wéér niet heeft gesneeuwd deze dagen dan lijd ik aan winterrouw. De term hoorde ik in een radio-interview met Jan Hertoghs, die een boek schreef met de titel ‘Kind zonder winter’. Dat gaat over verdriet om het verdwijnen van echte winters. 

IJsbloemen op de ruiten, ijspegels aan de goot, een ijsbreker in de gracht, sneeuwballen gooien, schaatsen op pikzwart ijs in de singel, over nog niet zo sterk ijs rennen zonder natte voeten te krijgen, een sneeuwpop, Elfstedentocht. Het zijn zo’n beetje allemaal herinneringen geworden van wie ouder is dan vijftig. 

Kerkje
Alleen op kerstkaarten zie je nog wel wintertaferelen met een besneeuwd dorpje en een verlicht kerkje waar mensen naar op weg zijn met een sleetje met een kerstboom erop. Bij wijze van spreken hoor je de kerkklok luiden en zie je Rudolph de slee van de kerstman over de hemelboog trekken.

Strooizout
Irritant zijn de weermannen en de weervrouwen die zich gedwongen voelen een hogere temperatuur in december als lekker te presenteren. Een echte winter is gelijk aan verkeersellende, zo is de gedachte. Die winter moet bestreden worden met strooizout en giftige commentaren. Terwijl ik juist wil dat een sneeuwstorm rond het huis raast en dat het in de sloten vriest dat het kraakt. Let it snow! C’est l’hiver!

Kleding
Veel mensen sidderen bij winters weer, bij vrieskou, hagel en sneeuw. Tegen hen zeg ik: er bestaat geen slecht weer, er bestaat alleen slechte kleding. Een stad in diepe sneeuw. Er is niets mooiers. Je bent op een plek waar het gewoonlijk vol lawaai is en het is er plotseling doodstil. De stemmen van voorbijgangers komen gedempt en wat dof je oren binnen. 

Iran
Zo was het ook in Hamadan in Iran. Op weg naar Sanandaj voor een adviesklus over gemeentelijke communicatie kwam ik er samen met een collega vast te zitten. De sneeuw blokkeerde de weg. In Hamadan zag ik een man met een rijdend kippenhok, ik speelde mee in een televisiesoap en ik bezocht het graf van Esther uit de Bijbel.

Esther
De chauffeur bracht ons naar een plek in de stad waar, zo zei hij, een verdekt opgestelde joodse man ons zou brengen naar het (vermeende) graf van Esther en haar pleegvader Mordechai. Esther is naast het Hooglied het enige (geloof ik) Bijbelboek waar God niet in voorkomt. De joodse Esther was de vrouw van de Perzische koning Ahasveros. Door haar invloed als koningin verijdelde zij de vernietiging van het joodse volk. De joden vieren dit met het Poerim-feest.

Inderdaad kwam er een man achter een auto vandaan en wat schuw leidde hij ons naar een gebouw waar twee tomben stonden. Een ontroerend moment want als kind intrigeerde mij al het verhaal van Esther.

Soap
Op de terugweg raakten wij bij een hotel in gesprek met een filmploeg. De regisseur kwam naar buiten en vertelde over de soap die ze aan het opnemen waren. Verscheidene vrouwen in hijab waren aan het repeteren. Of wij even een gastrolletje wilden doen? Het zou op prijs gesteld worden als wij, gezeten in de lobby van het hotel, Amerikanen zouden spelen. Rabarber rabarber. De episode zou een jaar later worden uitgezonden, maar ik heb er nooit meer iets over gehoord.

Nieuwbouwwijk
Toen de sneeuw het vervolgens toeliet, konden we doorreizen naar Sanandaj, de hoofdstad van de Iraanse provincie Kurdistan. In een nog niet afgebouwde nieuwbouwwijk leidde de voorzitter van het wijkcomité ons door de sneeuw en de modder rond. In diverse huizen voerden wij gesprekken met groepjes bewoners over de sociale opbouw van de wijk, over de noodzaak van de aanleg van wegen en over de communicatie door de gemeente.

Tolk
Hierbij werd ik geëscorteerd door een tolk die een wurgende hulpvaardigheid aan de dag legde. Hij sprak uitstekend Engels. Zijn gedrag herinnerde aan de uitstekend Engels sprekende begeleiders van bezoekers aan Rusland en andere Oost-Europese landen ten tijde van de Koude Oorlog. Meestal hadden ze in het buitenland gestudeerd. De opleiding voor zo’n tolk- of gidsbaantje was alleen bereikbaar met instemming van de autoriteiten. Dan wist je dat die autoriteiten jou als buitenlandse bezoeker in de gaten wilden houden.

(December 2025)

Tijdens het Jane Austen Festival van de internationale boekhandel Mayflower in Leiden mocht ik een paneldiscussie leiden over de vraag of het werk van de beroemde Engelse schrijfster Jane Austen (1775-1817) prachtliteratuur is of pulp. Het was een levendige discussie die ondanks het provocerende thema niet leidde tot woede of verwarring maar juist tot consensus.

De productie van hedendaagse liefdesromans is ontzaglijk. Je kunt ze in de boekhandel kopen maar ook bij kiosken en supermarkten. Ze hebben gigantische oplagen en kennen een enorme populariteit. Ze worden ook wel pulp genoemd en chicklit, luchtige, herkenbare en voorspelbare verhalen over en voor jonge vrouwen.

Bouquetreeks
Andere benamingen zijn Bouquetreeksboeken, Harlequinnetjes, doktersromans, damesromans, romance novels, keukenmeidenromans, strand- en vakantielectuur. De boeken kunnen titels hebben als ‘Sempre  amore’, ‘Onvergetelijke nacht’ en ‘Schaamteloos verleid’, maar er zijn ook veel minder spannende titels. Vaak staat op de cover een afbeelding van een vrouw. De romans gaan over liefde en persoonlijke groei en hebben een happy ending. Films en series met zulke verhalen heten romcoms.

Ingrediënten
Volgens Martin Scherstra, schrijver van Bouquetreeksboeken, zijn er een paar verplichte ingrediënten voor de plot. Er is een hooghartige knappe miljardair, vaak een Spanjaard, een Italiaan of een sjeik. Deze held is geen weerwoord gewend, maar vindt tegenstand van met name een vrouw wel intrigerend. Verder is er een vrouw, meestal ‘een sterke vrouw’ en blond. Die ergert zich aan zijn arrogantie. Na veel vijven en zessen vallen ze elkaar in de armen. 

Romantasy
Zo’n plot is trouwens ook doorgedrongen tot de genres young adult en romantic fantasy, vaak geschreven door jonge vrouwen uit de VS die ‘bestselling author’ heten en die op de recensiesite Goodreads worden opgehemeld. Dan komen er soms draken aan te pas in een vreemd universum buiten de tijd, maar er zijn wel een man en een vrouw die eerst elkaars ‘enemy’ zijn en uiteindelijk als ‘lovers’ samen in bed belanden.

Canon
Naast dit alles is er de zogenoemde hogere literatuur waarmee ik opgegroeid ben, zoals velen met mij. Denk daarbij aan gevestigde namen als Shakespeare en Goethe, Tolstoj en Flaubert, Multatuli en Gabriel García Marquez, maar een hedendaagse auteur als A.F.Th van der Heijden mag je er ook gerust bij rekenen. Zij behoren tot de literaire canon en staan als het ware aan de goede kant van de literatuurgeschiedenis.

Heilig
Ze zijn onschendbaar, en ze zijn heilig verklaard door de culturele elites, zeg maar: VPRO-leden en filmhuisbezoekers en lezers van The New Yorker, de NRC, de Volkskrant, de Groene Amsterdammer en de Parelduiker. Gewoonlijk kijken deze lezers neer op Bouquetreeks, pulp en chicklit.

Austen
Ook Jane Austen hoort tot de literaire canon van de wereldliteratuur. Maar is Jane Austen niet gewoon chicklit, liefdesromannetjes, pulp? Met haar romantische verhalen over een man en een vrouw die elkaar eerst niet zien zitten en na veel gedoe zich toch zodanig tot elkaar aangetrokken voelen dat ze hun leven met elkaar gaan delen. Zoetsappigheid troef. Veel mannen in mijn omgeving vinden het werk van Austen dan ook meisjeslectuur. “Ik heb medelijden met zulke mannen want die doen zichzelf ontzettend te kort”, zei panellid Coco Hoek in een vlammend betoog over de diepgang van de schrijfster en de leerzame en grappige inhoud van haar romans.

Darcy
Alles goed en wel, maar ‘Pride and Prejudice’ met de spannende interactie tussen Mr. Darcy en Elizabeth is een typisch voorbeeld van een pulpachtig verhaal. En ook ‘Sense and sensibility’, waarin alles draait om het aan de man komen van dochters. ‘Emma’ gaat over ene Harriet ‘who fell in love with three men in one year’. Verwikkelingen alom en ten slotte huwelijken. Van Harriet met Mr. Martin, van Jane met Mr. Churchill, van Emma met Mr. Knightley.

In ‘Persuasion’ word je duizelig van de onderlinge romantische betrekkingen. Met een opvallend knappe kapitein en een uitzonderlijk mooi en lief meisje (Anne Elliot). Zij had een aanzoek van de kapitein afgewezen omdat hij volgens haar omgeving niet genoeg geld had, maar na zeven jaar kregen ze elkaar alsnog en zo was er toch een gelukkig einde.

Domme meisjes
In zijn roman ‘Luchtplaats’ voert Herman Koch, inmiddels ook een gecanoniseerde schrijver, een leraar Engels op die het volgende zegt: “Mister Darcy uit Pride and Prejudice is de held van alle meisjes. Van domme meisjes vooral. Meisjes die liever meteen zouden trouwen omdat ze dan geen eindexamen meer hoeven te doen.” 

Bridget Jones
Sommige chicklit-schrijvers zeggen openlijk dat ze schatplichtig zijn aan Jane Austen. Zo zegt Helen Fielding, schrijfster van The diaries of Bridget Jones: “de plot heb ik gestolen van Pride and Prejudice van Jane Austen”. Jones is een prettig gestoorde en onzekere jonge vrouw die op jacht is naar een vent. Net als de vrouwen uit het werk van Jane Austen.

Achtbaan
Sympathiek is dat de schrijver Kees ’t Hart in ‘Pleidooi voor pulp’ een poging doet om het fenomeen liefdesroman te duiden. Hij haalt Leslie Wainger aan, die een handleiding schreef met de titel: ‘Writing a romance novel for dummies’. Haar instructies in het kort: de lezers moeten kunnen houden van de heldin en uiteindelijk ook van de held. Ze willen vooral ook de achtbaanachtige opwinding ervaren die hoort bij verliefd worden.

Bovenste plank
Na een levendige gedachtenwisseling kwamen de meer dan zestig aanwezigen tot de conclusie dat het helemaal niets uitmaakt welk etiket je plakt op het werk van Jane Austen. Austen werd 250 jaar geleden geboren maar ze wordt nog steeds gelezen. Grote groepen mensen genieten van haar romans en die romans zijn en worden verfilmd. Panellid en Jane Austen-kenner Wim Tigges vatte het zo samen: “natuurlijk is Jane Austen chicklit, maar wel chicklit van de bovenste plank.”

(Het Jane Austen Festival vond plaats op 16 november 2025.)

Mag ik even binnenkomen? Ben je bezig met je huiswerk? Kom je koffie drinken? Zit je nou alweer te gamen? Hoe heb je je wiskunde gemaakt? Mag ik even met je praten? Mag de muziek zachter? Ik heb een bloemetje voor je meegebracht om het goed te maken. Schiet op, we moeten om 11 uur op het stadhuis zijn. Mag ik je puntenslijper lenen?

Als ik de weifelend op de deur kloppende vrouw zie op een grafmonument op een Praagse begraafplaats, dan komen zulke teksten bij mij op. Is dat zondig of oneerbiedig? Ik denk het niet. De gedachte dat ik oneerbiedig bezig ben kan ik in ieder geval vrij gemakkelijk van mij afzetten. Overledenen leven immers voort in de hoofden van mensen – iets waaraan ook de levendigheid herinnert op Zuid-Amerikaanse begraafplaatsen op Allerzielen.

Familiegraf
Want denken aan zulke situaties bij dit graf lijkt mij menselijk. Het is een familiegraf. En terwijl er natuurlijk verdriet is om elk lid van de familie dat overleed, lijkt dit op een warm huiselijk tafereel. Alsof iedereen nog leeft en alles is zoals het was.

Sokken
Ik kan er trouwens nog wel wat teksten bij verzinnen. Lig je nou nog in bed? Heb je alweer te veel gedronken? Weet je dat je me daar echt veel verdriet mee doet? Je zou vanmorgen toch je kamer gaan opruimen? Ga je nu eindelijk een keer je haar wassen? Doe je straks zelf je vieze sokken in de was? Waarom belt dat meisje de laatste tijd zo vaak?  

Eekhoorn
Op deze begraafplaats is ook het graf van de voormalige president Vaclav Havel en zijn (eerste) vrouw Olga. Ook het graf van bijvoorbeeld Egon Erwin Kisch (1885-1948) is er, de Duitstalige razende reporter van Praag. Beroemd is zijn uitspraak van na de Tweede Wereldoorlog: “Praag is vol vrienden die niet meer leven.”

Cmunt

Zoals een eekhoorn springt over hun graven, zo springt hij over de graven van vele anderen. Van mensen met namen als Klim, Klatt, Skoda, Pour, Jadrny, Sixta, Dvorak, Mottl, Jankovic, Trojan, Sritter, Blaha, Svacina, Sandler, Heidler, Cmunt, Kollmann, Kuchta, Zak, Nechvatal, Maj, Svoboda, Ort, Vagner, Winterblum, Kubert, Tvrz, Vojta, Knizek, Stibitz, Nedela en Kurz.