augustus 2026

In ‘Misdaad en straf’ van Fjodor Dostojevski berooft en vermoordt een getalenteerde student een rijke woekeraarster omdat zij volgens hem geen enkele waarde voor de samenleving heeft. Bij Mayflower Bookshop in Leiden gaf ik een lezing over deze roman uit 1866.

Het boek is geen whodunnit oftewel een ‘wie heeft het gedaan-detective’. Wie de moord heeft gepleegd, is meteen al duidelijk. De aantrekkingskracht van de roman zit vooral in het fascinerende kat-en-muisspel tussen de dader en de politie en in de psychologische uitwerking van de personages. Verder zijn er heftige liefdesverwikkelingen en is er aandacht voor de erbarmelijke omstandigheden in het Rusland van toen.

Strafkamp

De moordenaar in ‘Misdaad en straf’ moet boeten in een strafkamp. Zelf moest Dostojevski (1821-1881) ook naar een kamp: omdat hij lid was van een discussieclub die kritisch stond tegenover de tsaar. Daar gaat zijn ‘Aantekeningen uit het dodenhuis’ over. De schrijver is ook bekend van de romans ‘De idioot’ en ‘De gebroeders Karamazov’.

‘Misdaad en straf’ was het eerste Russische boek dat ik las, op mijn zestiende. Het opende voor mij de deur naar de betoverende Russische literatuur van de negentiende eeuw. Dostojevski behoort niet tot de lachebekjes van die literatuur, al lukte het mij wel om voor Maatstaf een artikel over humor in zijn werk vol te krijgen. Een humoristisch verhaal in de trant van Nikolaj Gogol is ‘De krokodil’.

Bijl
Om de sfeer van ‘Misdaad en straf’ aanschouwelijk te maken vertoonde ik een stuk uit de gelijknamige Russische film uit 1969 van Ljev Koelidzjanov. En om precies te zijn het stuk waarin Raskolnikov in de kroeg kennismaakt met Semion Marmeladov, die onder luid zelfbeklag en met schuldgevoel het geld verdrinkt dat zijn dochter Sonja als prostituee verdient. Even later slaat Raskolnikov de woekeraarster met een bijl dood.

Crime-cyclus

Mijn lezing was onderdeel van een cyclus over misdaadliteratuur die Mayflower Bookshop in 2026 organiseert. Zo waren er al lezingen over ‘To kill a mockingbird’ van Harper Lee en over misdaad in het werk van Charles Dickens. In september zijn de Maigret-boeken van Georges Simenon aan de beurt.

(Foto: Mayflower Bookshop.)

‘Beware of Greeks bearing gifts’ is de wijsheid die het Engels via Vergilius heeft overgehouden aan het houten paard dat de Grieken volgens Homerus cadeau deden aan Troje. Het paard zat vol Griekse soldaten, die de stad verwoestten om de mooie gekidnapte Helena terug te halen. Hierop baseerde Christopher Nolan enkele van de spectaculairste scènes uit zijn film The Odyssey.

Het is een kassucces dat mensen massaal aanzet tot aankoop van het epos van de Griekse schrijver Homerus (ca 800 – 750 voor Chr.) in boekvorm. Op school lazen wij zijn Ilias en Odyssee onder leiding van onze leraar Grieks. Die heette Philip van der Pant en had -grappig genoeg- Herodotus als bijnaam. Soms zaten we al tijdens het eerste lesuur gebogen over Homerus, nadat wij bij de rozevingerige dageraad naar school waren gefietst. Een gelukkige zon begon door het raam van het klaslokaal naar binnen te vallen alsof hij het eiland Ithaka bescheen. 

Hindernissen

En op Ithaka zit Penelope, belaagd door opdringerige vrijers, bij een weefgetouw vurig te verlangen naar de terugkeer van haar man Odysseus, een van de Griekse helden die Troje hadden verslagen. Op zijn reis terug naar huis heeft hij als gevolg van goddelijke willekeur nog vele tegenslagen te verduren en hindernissen te overwinnen. Zoals een monsterlijke cycloop, onweerstaanbaar verleidelijk zingende Sirenen, Scylla en Charibdis en de tovenares Kirke. Een mooie vondst in de film is hoe Kirke de lichamen van Odysseus’ mannen kneedt en boetseert tot knorrende varkens.

Zeuren

Als je hebt kennisgemaakt met het originele werk van Homerus, dan valt er altijd wat te zeuren over een filmische weergave ervan. Waarom laat Nolan de door Homerus als blankarmig aangeduide Helena spelen door een zwarte actrice? Waarom is een van de mooiste stukken uit de Odyssee, namelijk de ontmoeting tussen een aangespoelde Odysseus en een beeldschone Nausikaä, weggelaten? Waarom heeft Nolan voor de grot van de cycloop geen grotere schapen gekozen? Dan hadden de Griekse mannen eronder kunnen hangen om uit de grot van de cycloop te ontsnappen, zoals bij Homerus.

Geweld

Er zijn mensen die de film niet willen gaan zien omdat hij zo gewelddadig zou zijn. Dat vind ik jammer. Want bevat de tekst van Homerus die wij op het gymnasium lazen impliciet niet evenveel geweld? Daar krijgt de cycloop ook een gloeiende staak in zijn oog. Ook daar sterven de mannen van Odysseus een akelige dood. En de belagers van Penelope worden daar ook afgeslacht. Het verschil zit hem er natuurlijk in dat de film in beeld en met geluid presenteert wat je bij het lezen alleen voor je geestesoog zag. 

Prada

Het is natuurlijk gek om Odysseus en Penelope Amerikaans te horen spreken in een Grieks aandoend landschap. Vervreemdend is dat die rollen worden gespeeld door de oplichter uit The Talented Mr. Ripley en de features-eindredacteur uit The Devil Wears Prada. Maar Matt Damon en Anne Hatheway spelen hun rollen geweldig! 

Hachelijk

Een vergelijking tussen een film en het literaire werk waarop hij is gebaseerd is altijd hachelijk. Het zijn gewoon twee verschillende ‘kunstproducten’ (getver). Maar het is uitstekend dat deze film een wereldberoemd epos dichterbij brengt voor een modern publiek. En dat ook nog eens op buitengewoon verdienstelijke wijze! Al met al dus een prima film, die ik de volle drie uur zonder gapen heb uitgezeten.

Foto: De Trojanen slepen het houten paard naar hun stad. Still uit The Odyssey, in dank aanvaard. Copyright: Universal Pictures.

In Praag demonstreert deze jonge verslaggever van de publieke omroep tegen een regeringsplan om de omroepbijdrage van de burgers af te schaffen en de omroep rechtstreeks te bekostigen uit het staatsbudget. Volgens hem en zijn collega’s bestaat de kans dat de regering zich dan ook inhoudelijk met de programma’s gaat bemoeien . 

Omdat er in het plan minder geld is gereserveerd voor de publieke omroep zijn veel medewerkers verder bezorgd om verschraling van het programma-aanbod en om het verdwijnen van werkgelegenheid. Op het karton dat hij bij zich heeft staat geschreven: ‘De onafhankelijkheid van de Tsjechische publieke radio en televisie is een pijler van de democratie’.

Invloed

In de EU bestaan zorgen om de neiging in sommige landen, zoals Slowakije, Hongarije en Roemenië, om meer invloed op de media uit te oefenen. Als schrikbeeld geldt onder meer Noord-Korea. Daar zijn de media volledig een verlengde van de staat. Andere schrikbeelden zijn Rusland en Iran. En in Oeganda was er onlangs een legerleider die verkondigde dat zijn land geen vrije pers nodig heeft.

Nederland 

Wat overigens wordt vergeten is dat Nederland de publieke omroepen ook financiert vanuit de rijksbegroting, met belastinggeld dus. Ze hebben overigens ook inkomsten uit reclame. Omroepen met leden profiteren verder nog van de verenigingsbudgetten. Toen ik werkte bij de NCRV, die dankzij de spaarzame protestants-christelijke achterban een goedgevulde spaarpot had, financierde deze omroep zelf bijvoorbeeld dure dramaseries.

Zwart kijken

De financiering van de publieke omroepen met belastinggeld in Nederland bestaat sinds 2000. Daarvoor waren er campagnes die opriepen om het ‘kijk- en luistergeld’ te betalen en werd er jacht gemaakt op ‘zwartkijkers’. Er hingen anders fikse boetes in de lucht.

Onafhankelijk 

Maar in Nederland zijn de publieke omroepen toch onafhankelijk en objectief en geen verlengde van de regering? Daarover verschillen de meningen. De Nederlandse Omroep Stichting (NOS), verantwoordelijk voor nieuwsvoorziening, krijgt geregeld te horen dat ze zich gedraagt als een staatsomroep en vooral een links regeringsgeluid laat horen. Zo zouden het NOS Journaal en aanpalende talkshows meer gepreoccupeerd zijn met woke standpunten en asielzoekers die in Ter Apel in het gras slapen dan met de zorgen van burgers over alleenstaande minderjarige asielzoekers in de wijken. Ook is er kritiek op de omroepbezuinigingen en het laten verdwijnen van gewaardeerde programma’s, waardoor de pluriformiteit in gevaar zou kunnen komen.

Ongehoord
Aan de andere kant wordt Ongehoord Nederland met zijn zorgen over immigratie geregeld weggezet als extreemrechts. In de Tweede Kamer is er zelfs een beweging om deze omroep uit het bestel te bannen, omdat hij zich journalistiek gesproken niet passend zou gedragen voor een medium dat met belastinggeld wordt gefinancierd.

Robuust
Het is overigens amper na te gaan of publieke omroepen zelfcensuur plegen en de politiek niet kritisch genoeg volgen. Feit is dat Nederland een Mediawet heeft die voorwaarden stelt aan het radio- en televisie-aanbod. Het Commissariaat voor de Media (wat een vreselijke stalinistische benaming overigens!) houdt toezicht op de media en zegt zich in te zetten voor een ‘robuuste’ nieuwsvoorziening.

Betrouwbaar

“Een goed functionerende democratie heeft een sterke nieuwsvoorziening nodig”, zo zegt het Commissariaat. “Mensen moeten zich kunnen informeren met betrouwbaar, onafhankelijk en gevarieerd nieuws. Dat is een voorwaarde om meningen te vormen, machtsuitoefening te kunnen volgen en deel te nemen aan het maatschappelijk debat.”

Breed maatschappelijk beeld 

Het oordeel of de publieke omroepen in Nederland onafhankelijk en objectief zijn, laat ik graag aan anderen over. In ieder geval zijn er ook commerciële zenders die geen staatsgeld krijgen en mogelijk wat vrijer in de wedstrijd zitten. Neem een talkshow als Vandaag Inside/De Oranjezomer van SBS6. Die wordt vaak ordinair genoemd maar kent in ieder geval weinig remmingen om in te spelen op wat onder het Nederlandse volk leeft.

Zappen
Je zou kunnen stellen dat de combinatie van publieke omroepen en commerciële zenders een breed maatschappelijk beeld geeft van wat er in de wereld gebeurt. Maar dan moet je wel de moeite nemen om veel te zappen en aan de knop van het radiotoestel te draaien. Ter controle moet je dan ook nog dagbladen, tijdschriften en de Nederlandse en de internationale nieuwssites volgen. Al met al een dagtaak waar je maar zin in moet hebben.

Tsjechië

Hoe het verder gaat met de omroepplannen in Tsjechië? De regering heeft laten weten dat het parlementaire debat daarover na de zomervakantie wordt hervat.