december 2025

Ik ben niet de enige die tegen Kerstmis ‘De avonden’ van Gerard Reve ter hand neemt. Veel mensen herlezen deze roman uit 1947 traditiegetrouw tussen 22 december en Oudejaarsdag. Dat is ook de periode van het jaar waarin het boek speelt.

Als adolescent kwam ik meteen in de ban van de roman toen ik de eerste zin las. Het is een monumentale zin die, hoe simpel ook, verwachtingen wekt. Hij kan zich in mijn ogen meten met de eerste zin van ‘Anna Karenina’ van Lev Tolstoj en de eerste zin van ‘Honderd jaar eenzaamheid’ van Gabriel García Marquez. 

Donker
Dit is hem: “Het was nog donker, toen in de vroege morgen van de tweeëntwintigste december 1946 in onze stad, op de eerste verdieping van het huis Schilderskade 66, de held van deze geschiedenis, Frits van Egters, ontwaakte.”

Burgerlijk
‘De avonden’ is een in schemering gehuld boek. Het registreert minutieus alledaagse gebeurtenissen in het leven van Frits van Egters in de laatste dagen van het jaar. Hij woont met zijn ouders in een burgerlijk woninkje, ouders die hem niet begrijpen. Intrigerend zijn zijn bizarre gedachten en invallen. Ronduit afstandelijk is de relatie met zijn broer, Joop, voor wie Gerards ‘geleerde broer’ Karel van het Reve model stond, de latere hoogleraar Slavische taal- en letterkunde in Leiden.

Galerie
Reve’s toenmalige levenspartners runnen de galerie ‘Teigetje&Woelrat’ in Amsterdam met mode, textielkunst en Reviaanse merchandise. Teigetje en Woelrat zijn de koosnamen die Reve hun gaf in zijn boeken. Gerard Reve, die in 2006 overleed, werd op 14 december 1923 geboren. De galerie staat elk jaar stil bij zijn geboortedag.

Sjaal
“Om deze bijzondere dag meer gewicht te geven lanceren wij vandaag de vijfde editie van de door ons eigenhandig gemaakte Teigetje&Woelrat – De Avondensjaal”, aldus de galeriehouders. Op de sjaal staat een tekst: “Het is gezien, het is niet onopgemerkt gebleven.” En dat is dan weer het slot van ‘De avonden’.

Winkel
Onlangs had ik even mailcontact met Teigetje en Woelrat. Die schreven: “Tot slot een tip: Bestel zelf zo’n T&W-sjaal, want om met Gerard te spreken: ‘We hebben een winkel. En de kachel moet branden, de schoorsteen moet roken: brood op de plank! Voor niets gaat de zon op!’”

Wasmachines
Volgens Gerard Reve moet een kunstenaar ook proberen zakenman te zijn. “Je hebt een winkel en als je niet behoorlijk schreeuwt, dan blijven je wasmachines op magazijn staan”, zo luidde zijn motto.

Laat mij in dit kleine hoekje van het internet dan maar een beetje schreeuwen en reclame maken voor de ‘Teigetje&Woelrat– De Avondensjaal’. Bestel dat ding!

(Foto: De stand van de galerie ‘Teigetje&Woelrat’ op de KunstRAI in april 2025.)

Als het bij het wakker worden wéér niet heeft gesneeuwd deze dagen dan lijd ik aan winterrouw. De term hoorde ik in een radio-interview met Jan Hertoghs, die een boek schreef met de titel ‘Kind zonder winter’. Dat gaat over verdriet om het verdwijnen van echte winters. 

IJsbloemen op de ruiten, ijspegels aan de goot, een ijsbreker in de gracht, sneeuwballen gooien, schaatsen op pikzwart ijs in de singel, over nog niet zo sterk ijs rennen zonder natte voeten te krijgen, een sneeuwpop, Elfstedentocht. Het zijn zo’n beetje allemaal herinneringen geworden van wie ouder is dan vijftig. 

Kerkje
Alleen op kerstkaarten zie je nog wel wintertaferelen met een besneeuwd dorpje en een verlicht kerkje waar mensen naar op weg zijn met een sleetje met een kerstboom erop. Bij wijze van spreken hoor je de kerkklok luiden en zie je Rudolph de slee van de kerstman over de hemelboog trekken.

Strooizout
Irritant zijn de weermannen en de weervrouwen die zich gedwongen voelen een hogere temperatuur in december als lekker te presenteren. Een echte winter is gelijk aan verkeersellende, zo is de gedachte. Die winter moet bestreden worden met strooizout en giftige commentaren. Terwijl ik juist wil dat een sneeuwstorm rond het huis raast en dat het in de sloten vriest dat het kraakt. Let it snow! C’est l’hiver!

Kleding
Veel mensen sidderen bij winters weer, bij vrieskou, hagel en sneeuw. Tegen hen zeg ik: er bestaat geen slecht weer, er bestaat alleen slechte kleding. Een stad in diepe sneeuw. Er is niets mooiers. Je bent op een plek waar het gewoonlijk vol lawaai is en het is er plotseling doodstil. De stemmen van voorbijgangers komen gedempt en wat dof je oren binnen. 

Iran
Zo was het ook in Hamadan in Iran. Op weg naar Sanandaj voor een adviesklus over gemeentelijke communicatie kwam ik er samen met een collega vast te zitten. De sneeuw blokkeerde de weg. In Hamadan zag ik een man met een rijdend kippenhok, ik speelde mee in een televisiesoap en ik bezocht het graf van Esther uit de Bijbel.

Esther
De chauffeur bracht ons naar een plek in de stad waar, zo zei hij, een verdekt opgestelde joodse man ons zou brengen naar het (vermeende) graf van Esther en haar pleegvader Mordechai. Esther is naast het Hooglied het enige (geloof ik) Bijbelboek waar God niet in voorkomt. De joodse Esther was de vrouw van de Perzische koning Ahasveros. Door haar invloed als koningin verijdelde zij de vernietiging van het joodse volk. De joden vieren dit met het Poerim-feest.

Inderdaad kwam er een man achter een auto vandaan en wat schuw leidde hij ons naar een gebouw waar twee tomben stonden. Een ontroerend moment want als kind intrigeerde mij al het verhaal van Esther.

Soap
Op de terugweg raakten wij bij een hotel in gesprek met een filmploeg. De regisseur kwam naar buiten en vertelde over de soap die ze aan het opnemen waren. Verscheidene vrouwen in hijab waren aan het repeteren. Of wij even een gastrolletje wilden doen? Het zou op prijs gesteld worden als wij, gezeten in de lobby van het hotel, Amerikanen zouden spelen. Rabarber rabarber. De episode zou een jaar later worden uitgezonden, maar ik heb er nooit meer iets over gehoord.

Nieuwbouwwijk
Toen de sneeuw het vervolgens toeliet, konden we doorreizen naar Sanandaj, de hoofdstad van de Iraanse provincie Kurdistan. In een nog niet afgebouwde nieuwbouwwijk leidde de voorzitter van het wijkcomité ons door de sneeuw en de modder rond. In diverse huizen voerden wij gesprekken met groepjes bewoners over de sociale opbouw van de wijk, over de noodzaak van de aanleg van wegen en over de communicatie door de gemeente.

Tolk
Hierbij werd ik geëscorteerd door een tolk die een wurgende hulpvaardigheid aan de dag legde. Hij sprak uitstekend Engels. Zijn gedrag herinnerde aan de uitstekend Engels sprekende begeleiders van bezoekers aan Rusland en andere Oost-Europese landen ten tijde van de Koude Oorlog. Meestal hadden ze in het buitenland gestudeerd. De opleiding voor zo’n tolk- of gidsbaantje was alleen bereikbaar met instemming van de autoriteiten. Dan wist je dat die autoriteiten jou als buitenlandse bezoeker in de gaten wilden houden.

(December 2025)